Niniejszy artykuł został przeze mnie napisany 19 marca 2018 roku na forum genealogicznym lubgens.eu i dotyczy historii powstania albumu wykonanego 87 lat wcześniej i znajdującego się w zbiorach Archiwum Akt Nowych, można się z nim zapoznać pod linkiem: https://szukajwarchiwach.pl/2/109/0/2.1/186/str/1/1/50#tabSkany poniżej "przedruk" całości artykułu.
Dziś nietypowo, bo nie o aktach metrykalnych, ani historycznych dokumentach pisanych, ani nawet o moich przodkach.
Dzisiejszy wpis chciałbym poświęcić historycznym zdjęciom miejscowości, w której mieszkam (choć z niej nie pochodzę). Zdjęciom pochodzącym ze specyficznego źródła. Wraz z początkiem lutego pojawiły się na lokalnych dęblińskich stronach facebookowych zdjęcia starej Ireny, czyli dzisiejszego ścisłego centrum Dęblina. Zdecydowana większość z nich nie była wcześniej w obiegu internetowym. Wybuchły dyskusje o to, czy to rzeczywiście budynki z Ireny-Dęblina, gdzie stały, oraz czy stoją do dziś. Wiele udało się ustalić, choć nie wszystko. Jedna z tych dyskusji również na naszej "korzennej" grupowej stronie FB. Z czasem zainteresowałem się, skąd nagle pojawiło sięte kilka zdjęć i czy jest szansa, że jest ich więcej? Dość szybko zdałem sobie sprawę, że zdjęcia na FB pochodzą po prostu z innego portalu internetowego. Pojawiły się tam w ilości 7 sztuk, 14 grudnia 2017 roku, czyli ponad 2 miesiące wcześniej. Mowa tu o fotopolska.eu Szczerze polecam, jeśli ktoś szuka starych zdjęć miejscowości lub próbuje zidentyfikować budynek, bądź jego wcześniejszy wygląd. Co prawda nie wszystkie miejscowości są tam jednakowo reprezentowane, przykładowo z Dęblina jest tam ponad 500 zdjęć, podczas gdy z powiatowego miasteczka Ryki, o rząd wielkości mniej. Fotopolska ma też tę zaletę, że wrzucający zdjęcie podaje przypuszczalne miejsce, datę oraz źródło zdjęcia, w tym przypadku źródłem okazało się szukajwarchiwach.pl czyli jesteśmy prawie w domu. Tylko jak znaleźć, o jaką sygnaturę chodzi? Wpisanie Irena w wyszukiwarkę spowoduje wysyp odnośników do setek dokumentów kobiet o imieniu Irena. Zawężenie poszukiwań do archiwum lubelskiego nie gwarantowało sukcesu, wszak nie wiadomo z którego AP były zdjęcia. Na szczęście każde ze zdjęć miało opis Irena-Dęblin, a nie tylko Irena. Drugim przejawem szczęścia, jak się okazało, był fakt, że materiał w szukajwarchiwach pochodził z Archiwum Akt Nowych mających w szwa kod cyfrowy 2 (podczas gdy np. AP Lublin ma 35) poszukiwany materiał pojawił się więc niemal na początku wyników wyszukiwania.
Cóż się okazało?
Materiał, o którym wspominam okazał się byćalbumem fotograficznym, przechowywanym pierwotnie w Muzeum Józefa Piłsudskiego w Belwederze w Warszawie, zespół numer 109. Jego sygnatura to 186. Opisany został jako: "Gmina Dęblin-Irena. Album z fotografiami budynku w którym w sierpniu 1920 r. przebywał J. Piłsudski." Jak się wydaje, był to przejaw dążenia mieszkańców do zmiany nazwy ówczesnej gminy oraz samej osady Irena, na nazwę Dęblin, czyli taką jak dla stacji kolejowej, zespołu pałacowego, fowarku, pobliskiej twierdzy itp. Udało się to dopiero po wojnie. Zdjęcia zdigitalizowano w listopadzie 2014 roku ale znając, ile czeka się na publikacje na szwa, całkiem możliwe, że zostały one opublikowane dopiero w zeszłym roku i dopiero wówczas miały szansę pojawić się w fotopolsce.
Dokładnego opisu zawartości albumu nie przedstawię, myślę że wystarczy link do zasobu na szwa, obrazy same przemówią:
Czemu piszę o tym piszę akurat dziś? Otóż album powstał i został wysłany Marszałkowi dokładnie 87 lat temu, czyli 19 marca 1931 r. Część zdjęc jest starsza niż marzec 1931, pochodza prawdopodonie z lata 1930. Oprócz zdjęć z ciekawymi budynkami, w czym specjalizuje się fotopolska, znajduje się na nim spora kolekcja podpisów osób bedących na zdjęciach, są też zdjęcia grup ludzi w pomieszczeniu lub bez ujętego w całości budynku w tle i te prawdopodobnie nie mają szans na ukazanie się na fotopolsce, a jeśli to źródło pośrednie inspirowało "wstawiaczy" na lokalne strony FB, nie mających pojęcia o całości zbioru, to jeszcze długo nie byłyby one znane. Wprawne oko dostrzeże też typowe dla skanerów archiwalnych wady występujące na 3 zdjęciach. Czasem skaner dostaje "czkawki" i powtarza wąski pasek skanowanego dokumentu. Tak też jest w przypadku zdjęć 10, 11 i 12.
Po wyjaśnienu źródła pochodzenia zdjęć, co spowodowało zwiększenie znanego mi zbioru z 7 do około 25 zdjęć, a wraz z autografami prawie 40 skanów, a także dość precyzyjne wydatowanie ich powstania, zadałem sobie pytanie:
Dlaczego mieszkańcy gminy wysłali taki podarunek Marszałkowi akurat 19 marca, a nie np. w rocznicę bitwy, czyli 15 sierpnia, no i czemu akurat w roku 1931? Rok wcześniej była okrągła 10 rocznica bitwy, wydawałoby się znacznie lepsza okazja.
Kolejne śledztwo i wynik był następujący: 19 marca są imieniny Józefa.
Imieniny Piłsudskiego to była wieloletnia tradycja, sięgająca jeszcze czasów legionowych, w II RP niemal święto państwowe, w czasie imienin szczególnie świętowało wojsko, wówczas nadawano okolicznościowe odznaczenia, awanse, odbywały się uroczyste apele. To właśnie 19 marca przyjął Piłsudski najwyższą godność wojskową Pierwszego Marszałka Polski. Po śmierci Piłsudskiego naczelnym wodzem został Edward Rydz-Śmigły, tak się składało, że obchodził imieniny dzień wcześniej, 18 marca. Uroczystości stały sie zatem dwudniowe, zaczynano 18 marca popołudniu i kontynuowano następnego dnia. Istnieją przekazy, że święto to praktykowali również polscy jeńcy wojenni, również w Katyniu. Po wojnie ze względu na postawę komunistów i ich niechęć do Piłsudskiego, zanikło i niemal zanikła pamięć o nim. Jak wyglądały takie uroczystości można przeczytrać więcej:
No dobrze, świetnie poszło z wyjaśnieniem daty dziennej ale wracając do okresu, gdy Marszałek jeszcze żył, dlaczego akurat 1931? Czy to rok przypadkowy, czy wydarzyło się w nim coś szczególnego?
Otóż pod koniec życia Marszałek podupadał na zdrowiu i szukał cieplejszych miejsc na pobyt w okresie zimowym oraz (co nie bez znaczenia) starał się skutecznie odciąć od namolnych interesantów, urzędników i co tu kryć, wazeliniarzy. Jego wybór padł na Egipt i Maderę, przy czym wyjazd na Maderę nastąpił zimą 1930/1931 i był najdłuższym urlopem Marszałka, a do Egiptu wiosną 1932 roku. Pierwszy wyjazd na tak długi okres i nieobecność w kraju w dniu imienin skłoniła premiera Walerego Sławka aby rzucić hasło: "Każdy Polak winien przesłać hołd Pierwszemu Obywatelowi Polski". Spowodowało to lawinę listów i przesyłek dla Marszałka. O ile pierwsze przesyłki, wysłane na długo przed terminem imienin i przez osoby znające dokładny adres pobytu, miały szansę dotrzeć do Piłsudskiego i stanowiły okazję do wzruszeń, o tyle kolejne, pojawiające się już całymi workami, były starannie ukrywane przed Marszałkiem. W końcu miał na Maderze odpocząć, w tym również od spraw polskich, a nie spędzać całe dnie na czytaniu korespondencji.
Nie przesadzam z tą lawiną, po inwentaryzacji i zarchiwizowaniu przesyłek, jak skrupulatnie policzyła sekretarka Marszałka, poetka Kazimiera Iłłakowiczówna, było ich około 1 mln i ważyły ponad 2,5 tony. O ile pamiętam ze spisu podarunków, np. z Puław otrzymał Piłsudski figurkę lub miniaturkę jego pomnika/popiersia znajdującą się w Puławach lub coś podobnego. Najczęściej były to jednak kartki pocztowe z życzeniami imieninowymi. Na szczęście mieszkańcy gminy Irena, robiąc prezent Marszałkowi, zrobili tym samym po latach wielki prezent dzisiejszym mieszkańcom miasta, częściowo swoim potomkom. Jak wspomniałem wiele fotografii nie było wcześniej znanych.
Nieco o sekretarce i "lawinie" przesyłek jakie musiały przejść przez jej ręce:
No cóż opowieść miała być o Irenie-Dęblinie i starych zdjęciach, a rozgadałem się o Marszałku i zawędrowałem na Maderę, milknę więc aby nie zanudzać tematem nieco oderwanym od genealogii. Wszystkich zaś zainteresowanych odsyłam do zalinkowanych artykułów i samego albumu.
PS. 14 marca bieżącego roku w Muzeum Sił Powietrznych w Dęblinie odbyło się pierwsze spotkanie z cyklu "Dęblin na starej fotografii". Jak się okazuje zbiory muzeum wzbogaciły się o album zawierający zdjęcia kadry Oficerskiej Szkoły Lotniczej, zaprezentowano szereg starych zdjęć z prośbą do pasjonatów o ustalenie szczegółów okoliczności wykonania zdjęć: daty, miejsca obiektu lub osoby na zdjęciu. Miejska Biblioteka planuje powstanie repozytorium cyfrowego będącego starych zdjęć. W planach jest mapa lokalizująca miejsce wykonania każdego ze zdjęć, a w przyszłości, jeśli baza fotograficzna pozwoli, wykonanie makiety, bądź cyfrowego odwzorowania historycznego terenu Dęblina lub najczęściej fotografowanych obiektów.
Organizatorzy liczą na otwarcie albumów rodzinnych i podzielenie się fotografiami bądź umożliwienie wykonania skanów. Nieniejszym rozsyłam ten apel równiż tu, wiedząc że Dęblin charakteryzuje się dość dużą rotacją ludności i wiele osób z Dęblinem niekoniecznie nadal mieszka w tym mieście.
